Пәнҗешәмбе, 14.11.2019, 20:20
Рәхим итегез, Кунак | RSS

ФАНТАТ[фантастика - татарча]

Каталог статей

Баш бит » Мәкаләләр » Тылсымлы әкиятләр

ӘКИЯТЛӘР ТУРЫНДА
ӘДӘБИЯТ 5 КЛАСС - ХАЛЫК АВЫЗ ИҖАТЫ
ӘКИЯТЛӘР ТУРЫНДА
Безнең халык әкиятләр сөйләргә бик һәвәс. Ул әкиятләрне күңел кузгатырлык итеп, тәмләп, яратып сөйли белә. Иҗат талантының җимеше булган әкияттә берсеннән-берсе кызык­лы, маҗаралы вакыйгалар үрелеп кенә бара. Шунлыктан әкият тыңлаучыны тиз җәлеп итә, аны бай хыял дөньясына алып керә, бигрәк тә балаларны әсәрләндерә. Анда халкыбызның уй-теләкләре, якты омтылышы, гаделлек һәм тәвәккәллек сый­фатлары калку сурәтләнә.
Әкият — халык авыз иҗатының бик борынгы төрләреннән берсе. Аның килеп чыгуын еллар саны белән генә билгеләп булмый. Ул — сәнгәтчә фикер үсешенең гасырлар дәвамын­да формалашып килүен күрсәтә торган якты үрнәк. Әкиятләр башта талантлы кешеләр тарафыннан иҗат ителә, соңыннан авыздан-авызга, телдән-телгә күчеп тарала. Күчеш протсес­сында ул фикри баей, заман үзгәрешләрен ала, матурлана һәм төзекләнә бара.
Әкияттә вакыйгалар тиз алмашынып тора, күз ачып йом­ганчы әкият герое колак ишетмәгән җирләргә барып җитә. Ул — халык баласы, ярлы егет, карт белән карчыкның төпчек улы була, туган халкының бәхете өчен көрәшеп йөри, явыз көчләрне җиңеп, һәрчак азатлык яулап ала.
Татар халык әкиятләрендә очрый торган ярлы егетләрнең барысына да диярлек бер үк төрле уңай сыйфатлар хас: алар тапкыр сүзле, бик акыллы, күркәм холыклы һәм гаят бул­дыклы итеп тасвирлана.
Әкият герое үз язмышы турында күп уйлап тормый, ул бары хәрәкәт итә, патша сараена баргач та көтеп тормый, керергә рөхсәт тә сорамый, бара да керә. Бу яктан ул язма әдәбият образларыннан аерылып тора.
Әкиятләр, эчтәлегенә карап, төрләргә бүлеп өйрәнелә. Алар-ның бер төре фантастик яки тылсымлы әкиятләр дип йөртелә. Чөнки алар хыялга (фантазиягә) гаят бай: иксез-чиксез диңгезләр, кеше үтә алмаслык кара урманнар, башын күккә чөйгән биек таулар, бер төн эчендә ясалган гүзәл са­райлар, эрактан күрсәтә торган сихри көзгеләр һәм тагын җир астындагы гаҗәеп дөнья турында сөйләнелә. Фантастик әкиятләр, башка төр әкиятләргә караганда, күләмнәре ягын­нан зуррак, катлаулырак вакыйгаларны чагылдыра. Аларда хәрәкәт бик кызу, вакыйгалар әле чиксез зурайтылып (ги­пербола), әле бик кечерәйтелеп (литота) бирелә: Таңбатыр («Таңбатыр») җиде чуен капканы чукмары белән бер сугуда коеп төшерә, шулай ук җиде, тугыз, унике башлы диюләрне җиңә. Кешене йотып җибәрә торган убырлы карчык гаҗәп­ләнү, сискәнү хисләрен тудыра. Алтын, көмеш, бакыр сарай­ларның күкәй хәтле генә калуы, киселгән баш бармакка сы­еп бетә алган егет күренеш һәм вакыйгаларны гаят кечерәйтеп күз алдына бастыра.
Тылсымлы әкиятләрнең геройлары мифлар1: дию пәрие, убырлы карчык, су анасы, йорт иясе һ. б. Алар бик борынгы заманнарда ук уйлап чыгарылганнар һәм ерак бабаларыбыз-ның тышкы дөнья күренешләрен ничек күзаллавын чагыл­дыралар.
Әкиятләрнең икенче төре — хайваннар турындагы әкиятләр. Башкаларга караганда бу төр — иң борынгысы, ахы­ры. Чөнки ерак бабаларыбызга иң элек дүрт аяклы хайван­нардан сакланырга кирәк булгандыр. Моның өчен алар төрле ырымнар уйлап чыгарганнар, тора-бара хайваннар дөньясын өйрәнеп, аучылык кылганнар.
Бу төр әкиятләрдә катнашучылар да — хайваннар. Алар-ның һәркайсы билгеле бер сыйфатка ия булган: бүре — ком­сыз, усал, куян — куркак, аю — авыр табигәтле, төлке — мәкерле, хәйләкәр, бик ялагай, куштан һәм алдакчы, ат — бик турылыклы, сарык — аңгыра, кәҗә тапкыр һәм хәйләкәр итеп сурәтләнә. Әкиятләрдәге хайван образлары аша кешеләр арасындагы мөнәсәбәтләр чагыла, аларның аерым сыйфатла­рына ишарә ителә.
Өченче төр — тормыш-көнкүреш әкиятләре. Алар, күләм ягыннан кыска булып, чынбарлык вакыйгаларын чагылдыралар. Мондый әкиятләрнең геройлары да тормыштан алына: көтүче егет, таз, акыллы килен, усал каенана, куркак солдат, тапкыр кыз һ. б. лар. Тормыш-көнкүреш әкиятләрендә саранлык, ялагайлык, ялкаулык кебек тискәре сыйфатлар тәнкыйтләнә, андыйлардан халык ачы итеп көлә.
Әкиятләрнең теле бик образлы, төрле бизәкләргә, сурәтләү чараларына гаят бай (мәсәлән: алтмыш колачлы ала айгыр; ат килсә, тоягы көя, кош килсә, канаты көя торган җир). Әкиятләрдә чеметтереп ала торган усал көлү белән бергә ша­ян тон, үткен юмор, җиңелче көлүне дә очратырга мөмкин.
Әкиятне җанлы, кызыклы итеп сөйләүче кеше образы бик әһәмиятле. Әкият сөйләүче телендә бөтен нәрсә җанлана, әллә нинди төсләргә кереп балкый. Әкият сөйләүче телендә инто­нация төсмерләре алмашынып тора, гаҗәпләнү, сөенү, сагышлану, нәфрәтләнү, соклану һәм башка хисләрне тудыра.
Әкиятләр сөйләм телен үстерүгә ярдәм итәләр, алардагы чикләнмәгән хыял байлыгы яш кешенең акыл зирәклеген арттыра, тормыштагы төрле хәлләрне бәяли белергә өйрәтә.
* * *
Гипербола (грек сүзе) — вакыйга һәм күренешләрне ар­тык зурайтып сурәтләү.
Литота (грек сүзе) — вакыйгаларны бик кечерәйтеп тас­вир итү.
Фантастика (грекча «хыял», «уйлап чыгару») — чынбар­лыкны сәнгәтчә тасвирлауның үзенчәлекле ысулы. Әки­ятләрдә чынбарлык элементлары белән табигый булмаган күре­нешләр үзара ярашып киләләр. Тылсымлы әкиятләр фанта­стик вакыйгаларга аеруча бай.
Категория: Тылсымлы әкиятләр | Добавил: Khalit (02.07.2011) W
Караулар: 5471 | Комментарийлар: 2 | Теглар: экиятлэр | Рейтинг: 0.0/0
Всего комментариев: 1
1 Khalit  
Татар халык әкиятләре: http://www.akiat.ru/index.php?id=60

Имя *:
Email *:
Код *:
КОНКУРС
ТАТФАН КОНКУРСлары
ФАНҖАНСҮРӘТЛӘР
САЙТКА КЕРҮ
ТЕГЛАР
Мини-чат
МИҢА ОХШЫЙ
САЙТ ДУСЛАРЫ
Kitap.net.ru Таткнигафонд Белем җәүһәрләре-2011 II Бөтендөнья интернет-проектлар бәйгесе Татар язучылары Kitap.net.ru
САЙТ БАННЕРЫ
ФАНТАСТИКА ТАТАРЧА
ФАНТАСТИКА
ФИКЕРЛӘР
Кайсы вакытта яшәргә теләр идегез?
Барлыгы җаваплар: 19
ЭЗЛӘҮ
Статистика

Онлайн барлыгы: 1
Кунаклар: 1
Кулланучылар: 0
Твиттерлаштыру